مهندسی زیستی گیاهان دارویی؛ راهبرد کلیدی ایران برای خودکفایی دارویی و جهش صادرات دانش‌بنیان

باشگاه خبرنگاران جوان؛ پریزاد اقبالی - پژوهش‌های نوین در حوزه بیوتکنولوژی گیاهان دارویی نشان می‌دهد ایران با شناسایی ترکیبات مؤثر گونه‌های بومی و انتقال مسیر‌های زیستی آنها به میزبان‌های صنعتی، قادر است ضمن کاهش وابستگی به واردات دارو، تولید پایدار و صادرات‌محور دارو‌های گیاهی را توسعه دهد و سهم خود را در اقتصاد دانش‌بنیان افزایش دهد.

 کریم فرماپور، دانشجوی دکترای بیوتکنولوژی باغبانی در حوزه گیاهان دارویی، در گفت‌وگو با باشگاه خبرنگاران جوان گفت: تنوع اقلیمی ایران موجب شکل‌گیری ارقام متعددی از گیاهان دارویی در استان‌های مختلف شده است؛ ارقامی که هر یک در شرایط محیطی خاص، طیف متفاوتی از ترکیبات دارویی را تولید می‌کنند. این ترکیبات می‌توانند در صنایع داروسازی، غذایی و آرایشی ـ بهداشتی کاربرد داشته باشند.

وی با اشاره به روند جهانی حرکت از دارو‌های سنتزی به سمت فرآورده‌های با منشأ گیاهی تأکید کرد: با وجود افزایش تقاضا برای دارو‌های گیاهی، این محصولات نیز پیش از ورود به بازار باید مراحل دقیق آزمایش‌های ایمنی زیستی و تأییدیه‌های علمی را پشت سر بگذارند.

این پژوهشگر افزود: گیاهان دارویی در کنار مواد مؤثره مفید، ممکن است حاوی ترکیبات بالقوه مضر نیز باشند. از همین رو، تمرکز تحقیقات جدید بر شناسایی، جداسازی و خالص‌سازی تک‌ترکیبات ایمن و مؤثر قرار گرفته است؛ رویکردی که علاوه بر افزایش ضریب ایمنی، بهره‌وری اقتصادی و ماندگاری محصولات دارویی را نیز بهبود می‌بخشد.

به گفته فرماپور، فرآیند توسعه در این حوزه با شناسایی و مقایسه گونه‌های بومی با نمونه‌های سایر مناطق آغاز می‌شود و با تحلیل متابولیت‌ها و ترکیبات شاخص ادامه می‌یابد. در مراحل بعدی، ترکیبات منتخب وارد فاز‌های تحقیقاتی پیشرفته شده و برای تولید در مقیاس صنعتی آماده‌سازی می‌شوند.

وی با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران در کمربند خشکی جهان اظهار کرد: بسیاری از گیاهان دارویی کشور به خشکی، شوری و تنش‌های محیطی مقاوم هستند؛ ویژگی‌ای که امکان تولید پایدار و رقابت‌پذیر در بازار‌های بین‌المللی را فراهم می‌کند.

این دانشجوی دکترا نقش بیوتکنولوژی را در آینده صنعت دارو‌های گیاهی تعیین‌کننده دانست و گفت: با شناسایی مسیر‌های بیوسنتزی متابولیت‌های ثانویه در گیاهان دارویی، می‌توان این مسیر‌ها را به میزبان‌های صنعتی مانند مخمر‌ها منتقل کرد تا تولید ترکیبات دارویی به‌صورت مستمر، خارج از فصل و با راندمان بالا انجام شود.

او تأکید کرد: مهندسی متابولیک و زیست‌شناسی مصنوعی از پیشران‌های اصلی صنعت دارویی در جهان به‌شمار می‌روند و توسعه این فناوری‌ها در کشور می‌تواند علاوه بر تأمین نیاز داخلی، زمینه‌ساز افزایش صادرات و ارزآوری شود.

به گفته فرماپور، هرچند استفاده سنتی از گیاهان دارویی در عطاری‌ها و صنایع مختلف رواج دارد، اما هدف نهایی پژوهشگران، گذار از مصرف سنتی به تولید فناورانه، استاندارد و مبتنی بر دانش است؛ مسیری که می‌تواند گیاهان دارویی ایران را به یکی از ارکان اصلی اقتصاد دانش‌بنیان تبدیل کند.