کودکی فروشی نیست؛ بگذاریم کودکی کنند!

باشگاه خبرنگاران جوان - کودکی که شاید هنوز معنای شهرت را نداند، گاهی مقابل دوربینی قرار میگیرد که هزاران نفر تماشاگر لحظههای زندگی او هستند. خندهها، بازیها، شیطنتها و حتی ناراحتیهایش ثبت و منتشر میشود؛ لحظههایی که شاید برای کودک فقط بخشی از زندگی عادیاش باشد، برای دیگران به محتوایی برای تماشا و دنبال کردن تبدیل میشود.
کودکبلاگری، موضوع بحثبرانگیز فضای مجازی است؛ موضوعی که سوالهای مهمی درباره دنیای روانی کودک، حریم خصوصی و حق انتخاب او مطرح میکند.
به مناسبت روز جهانی کودک، گفتگویی با «زینب حسینی»، روانشناس و مشاور خانواده را مطالعه میکنید تا این پدیده نو ظهور را از نگاه یک روانشناس مورد بررسی قرار دهیم.
مرز بین سرگرمی کودک با بهره کشی از او مقابل دوربین کجاست؟
خودِ تولید محتوا با حضور کودک لزوماً آسیبزا نیست. مسئله اصلی این است که کودک در این فرآیند چه جایگاهی دارد؛ آیا صرفاً در حال بازی و تجربه یک فعالیت سرگرمکننده بوده یا به ابزاری برای کسب درآمد یا جذب مخاطب تبدیل شده است؟
زوایای بهرهکشی مجازی از کودک
مرز سرگرمی و بهرهکشی را باید از چند زاویه ارزیابی کرد، اول اینکه چه کسی تصمیمگیرنده اصلی است، دوم اینکه منافع حاصل از تولید محتوا به چه کسی میرسد و سوم اینکه کودک تا چه اندازه امکان مخالفت و کنارهگیری دارد؟
اگر برنامه روزانه کودک بر اساس نیازهای صفحه مجازی تنظیم شود یا برای تولید محتوا تحت فشار قرار گرفته و مجبور باشد برخلاف میلش رفتار و احساسات خاصی را مقابل دوربین نمایش دهد، دیگر نمیتوانیم با یک سرگرمی ساده مواجه باشیم و در چنین شرایطی، کودک به نیروی کارِ بدون قدرت تصمیمگیری تبدیل شده و بحث «کودک بلاگری» مطرح میشود.
پیامدهای روانی شهرت و حضور مستمر کودک مقابل دوربین چیست؟
حضور مستمر کودک مثل این است که ما یک گیاه کوچک را از محیط طبیعی و آرام خودش بیرون آورده و زیر نور بسیار شدید و بیوقفه یک پروژکتور قرار دهیم. این نور (همان توجه مردم و دوربین) شاید در نگاه اول زیبا به نظر برسد، اما برای رشد واقعی و سالم آن گیاه، مخرب است.
کودک در سالهای اولیه زندگی در حال شکل دادن به تصویر ذهنی خود بوده و بهتدریج یاد میگیرد چه کسی است، چه تواناییهایی دارد و ارزشمندی خودش را چگونه تعریف کند.
پس اگر از سنین پایین بهطور مستمر در معرض توجه هزاران نفر قرار بگیرد، ممکن است بهتدریج ارزشمندی خود را با میزان توجه دیگران بسنجد؛ مثلاً تعداد لایکها، بازدیدها و نظرات مثبت برایش به معیاری از دوستداشتنی بودن تبدیل شود.
البته کودک بلاگری علت قطعی اختلال شخصیت یا افسردگی نیست، اما اگر با فشار، ارزیابی دائمی، تمرکز افراطی بر ظاهر و محرومیت از حریم خصوصی همراه شود، میتواند برای بعضی کودکان زمینهساز اشکالاتی در خودپنداره، تنظیم هیجان و وابستگی به تأیید دیگران شود که میزان خطر به شرایط کودک و شیوه همراهی والدین بستگی دارد.
آیا علاقه کودک به همراهی در تولید محتوا را میتوان رضایت آگاهانه کودک تلقی کرد؟
خیر؛ علاقه کودک به دوربین را نباید با رضایت آگاهانه اشتباه گرفت. اینکه کودک میگوید «من دوست دارم»، همیشه حقیقتِ ماجرا نیست. بچهها عاشق توجه هستند. اگر بدانند با یک حرکت یا یک حرف، همه به آنها نگاه میکنند و تحسینشان میکنند، حتماً آن کار را تکرار میکنند. این یعنی او به «توجه» اعتیاد پیدا کرده، نه اینکه واقعاً عاشقِ آن کار باشد و لذت بردن از یک فعالیت به معنای درک تمام پیامدهای آن نیست.
همراهی کودک را رضایت معنا نکنیم
مثلا کودکی که امروز با اشتیاق مقابل دوربین صحبت میکند، درک روشنی از این موضوع ندارد که تصاویرش ممکن است سالها در اینترنت باقی بماند یا در موقعیتهای مختلف بازنشر شوند. حتی اگر کودک برای تولید محتوا اشتیاق نشان دهد، مسئولیت تصمیمگیری نهایی درباره حفظ حریم خصوصی و منافع بلندمدت او همچنان بر عهده والدین است. رضایت کودک باید جدی گرفته شود، اما نباید از آن برای توجیه هر نوع انتشار تصویری استفاده کرد.
مواجهه با توهین یا قضاوت کاربران چه تأثیری بر سلامت روان کودک دارد؟
کودک هنوز مهارتهای روانی و هیجانی لازم برای مواجهه با انتقادهای گسترده و حتی گاهی خصمانه را بهطور کامل کسب نکرده است. یک بزرگسال شاید بتواند میان نظر یک کاربر و ارزش شخصی خود فاصله بگذارد، اما برای کودک چنین تفکیکی محال است.
پس وقتی کسی در فضای مجازی به او میگوید «چقدر بد هستی» یا «چرا اینطور میگویی»، او این را به عنوان یک حقیقت درباره خود پذیرفته و مانند این است که به یک کودکِ کوچک در دنیای واقعی سیلی بزنید؛ فقط فرق اینجاست که این سیلی، از طریق کلمات و در مقابل هزاران نفر اتفاق میافتد.
به همین دلیل، والدین نباید تصور کنند، چون کامنتها را مدیریت یا برخی نظرات منفی را حذف میکنند، مسئله بهطور کامل حل شده است. اصل مهم، جلوگیری از قرار گرفتن کودک در معرض فشار روانی غیرضروری است.
پیامدهای احتمالی شهرت در سنین پایین چگونه در نوجوانی و بزرگسالی بروز میکند؟
بزرگترین ترس من این است که این بچهها در آینده ندانند واقعاً چه کسی هستند. آنها درحالی بزرگ میشوند که همیشه یک «نقش» داشتهاند و در نوجوانی شاید مدام به دنبال این باشند که دیگران چه فکری میکنند. دوران کودکی و نوجوانی دوره شکلگیری هویت است.
کودک باید فرصت داشته باشد علایق، تواناییها، ارزشها و حتی محدودیتهای خودش را کشف کرده و این فرآیند به تجربه کردن، اشتباه کردن و داشتن فرصت انتخاب نیاز دارد. کودکی که از سالهای ابتدایی زندگی با یک شخصیت مشخص در فضای مجازی شناخته میشود، ممکن است بهتدریج احساس کند باید همان تصویر را حفظ کند.
این مسئله میتواند در نوجوانی به تعارض میان هویت واقعی و هویت نمایشی منجر شده و نوجوان ممکن است برای فاصله گرفتن از تصویری که دیگران از او ساختهاند، دچار تنش شده و یا در شناخت خواستههای واقعی خودش با مشکل مواجه شود. البته این پیامد قطعی نیست، اما هرچه هویت مجازی کودک زودتر، گستردهتر و با دخالت بیشتر بزرگسالان شکل گرفته باشد، احتمال بروز چنین تعارضهایی قابل توجهتر است.
انتشار تصاویر کودکان چه تاثیری بر حق انتخاب کودک در آینده دارد؟
این موضوع یکی از مهمترین ابعاد اخلاقی کودک بلاگری است که کمتر به آن توجه میشود. ما داریم برای او یک مسیر از پیش تعیین شده میسازیم و اگر او در آینده بخواهد یک زندگی آرام و معمولی داشته باشد، ممکن است نتواند، چون سوابق دیجیتالی و نگاه دنیا به او، اجازه نمیدهد. ما معمولاً درباره حق کودک برای داشتن امنیت، آموزش و سلامت صحبت میکنیم، اما حق برخورداری از حریم خصوصی و حق تصمیمگیری درباره تصویر و اطلاعات شخصی نیز اهمیت زیادی دارد. والدین ممکن است امروز با نیت خیرخواهانه و حتی با هدف ثبت خاطرات خانوادگی، تصاویر فرزندشان را منتشر کنند؛ اما باید از خودشان بپرسند آیا فرزندشان در ۱۵ یا ۲۰ سالگی هم مایل است این تصاویر در دسترس دیگران باشد؟ فضای مجازی حافظه کوتاهی ندارد. چیزی که امروز برای والدین یک محتوای سرگرمکننده است، ممکن است چند سال بعد برای فرزندشان مایه شرمندگی یا محدودیت اجتماعی باشد.
یک توصیه جدی به والدینی که از فرزندانشان تولید محتوای مستمر دارند؟
قبل از انتشار فیلم یا عکس کودک از خودتان بپرسید: اگر این ویدیو هیچ بازدیدی نداشت، باز هم این کار را میکردم؟ اگر جواب منفی است، یعنی دارید برای دیگران نمایش اجرا میکنید، نه برای فرزندتان.
اگر کودک به تولید محتوا علاقه دارد، باید این فعالیت در حد یک تجربه اختیاری و متناسب با سن او باقی بماند؛ نه به مسئولیتی تبدیل شود که کودک احساس کند باید آن را ادامه دهد.
پس بهتراست پیش از تولید منظم محتوا، منفعت کودک را از منفعت صفحه و درآمد جدا کنیم. اگر کودک مخالفت میکند، خسته است، خجالت میکشد یا نظرش را عوض میکند، ضبط و انتشار باید متوقف شود. تولید محتوا نباید به تعهدی تبدیل شود که برنامه خواب، تحصیل، بازی و روابط کودک را کنار بزند. اگر حضور کودک منبع کسب درآمد است، باید روشن شود که این درآمد چطور برای منفعت و آینده خود کودک حفظ میشود.
خطوط قرمز تولید محتوا از کودکان کدام است؟
نباید کودک را در موقعیتی قراردهیم که اختیار، امنیت، حریم خصوصی یا کرامتش آسیب ببیند که شامل مجبورکردن او به اجرا، انتشار لحظههای شرمآور یا بسیار خصوصی، نمایش برهنگی یا بدن بهشکل نامناسب، افشای اطلاعاتی مانند محل زندگی و مدرسه، و ادامه ضبط با وجود ترس یا مخالفت کودک است. «برای سرگرمی» یا «برای درآمد» دلیل موجهی برای عبور از این مرزها نیست. باید یک اصل را همیشه به خاطر داشته باشیم: کودک برای دیده شدن به دنیا نیامده است؛ او حق دارد کودکی کند، بدون اینکه تمام لحظات زندگیاش به محتوایی برای تماشای دیگران تبدیل شود.
منبع: فارس











