راز عبور مخفی جنگنده‌های ایرانی از چشم دشمن

باشگاه خبرنگاران جوان - انتشار فیلمی از پرواز جنگنده‌های ایرانی در ارتفاع بسیار پایین، بار دیگر تاکتیک «NOE» (Nap-of-the-Earth) را به نمایش گذاشته؛ روشی که با استفاده از عوارض زمین، می‌تواند کشف جنگنده و فرصت واکنش پدافند را دشوارتر کند؛ تاکتیکی که در مأموریت‌های اخیر F-5ها و سوخو-۲۴‌های ایرانی نیز مورد استفاده قرار گرفته است.

تصویر منتشرشده پرواز یک فروند جنگنده اف - ۴ نیروی هوایی ارتش در ارتفاع بسیار پایین، تصویری کم‌سابقه از یکی از دشوارترین مهارت‌های خلبانی رزمی را پیش چشم مخاطب قرار می‌دهد؛ تاکتیکی که در ادبیات نظامی با عنوان «پرواز در ارتفاع پست و نزدیک به سطح زمین» یا NOE شناخته می‌شود و هدف اصلی آن، کاهش احتمال کشف و درگیری توسط سامانه‌های راداری و پدافندی است.

در نگاه نخست، آنچه در فیلم دیده می‌شود شاید صرفاً پرواز یک جنگنده در ارتفاع پایین به نظر برسد؛ اما پشت این تصویر چند ثانیه‌ای، مجموعه‌ای از ملاحظات فنی، عملیاتی و انسانی قرار دارد که اجرای آن را به یکی از پرریسک‌ترین گونه‌های پرواز رزمی تبدیل می‌کند.

این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم در روز‌های اخیر، جزئیات تازه‌ای از یک مأموریت ویژه جنگنده‌های سوخو-۲۴ نیروی هوایی ارتش در جریان جنگ ۴۰ روزه منتشر شده است؛ مأموریتی که بنا بر روایت معاون هماهنگ‌کننده نیروی هوایی ارتش، برای هدف قرار دادن پایگاه العدید قطر که مرکز فرماندهی آمریکا در منطقه است، طراحی شده بود و خلبانان در تمام مسیر ناچار به پرواز در ارتفاع بسیار پایین بودند.

تاکتیک NOE چیست و چرا اهمیت دارد؟

تاکتیک NOE یا (Nap-of-the-Earth) در ساده‌ترین تعریف، شیوه‌ای از پرواز است که در آن هواگرد در ارتفاع بسیار پایین و تا حد امکان نزدیک به عوارض زمین حرکت می‌کند. فلسفه اصلی این روش، استفاده از ویژگی‌های طبیعی محیط برای کاهش خط دید سامانه‌های کشف دشمن است.

رادار برای کشف یک هدف به خط دید نیاز دارد. هرچه هواگرد در ارتفاع بالاتری قرار داشته باشد، از فاصله بیشتری می‌تواند در معرض دید رادار‌های زمینی قرار بگیرد. اما کاهش ارتفاع می‌تواند باعث شود عوارض زمین، بخشی از خط دید میان هواگرد و رادار را مسدود کنند. بنابراین؛ NOE را نباید صرفاً «پرواز خیلی پایین» دانست؛ این تاکتیک در واقع بخشی از یک مفهوم بزرگ‌تر برای کاهش امضای عملیاتی و افزایش بقا در محیطی با تهدید پدافندی است.

البته این تاکتیک یک مزیت بدون هزینه نیست. هرچه هواگرد به زمین نزدیک‌تر شود، خطر برخورد با موانع، افزایش بار کاری خدمه پروازی، دشواری ناوبری و محدود شدن زمان واکنش افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل، پرواز در ارتفاع بسیار پایین نیازمند خلبانانی با مهارت، تجربه و آمادگی بالا است.

مهارت بالای خلبانان ایرانی در پرواز

فیلم منتشرشده از پرواز جنگنده‌های ایرانی از همین زاویه قابل توجه است. آنچه در تصویر دیده می‌شود، نمونه‌ای از مهارتی است که در محیط رزمی می‌تواند برای کاهش آسیب‌پذیری جنگنده در برابر سامانه‌های کشف و درگیری دشمن مورد استفاده قرار گیرد. اهمیت تصویر زمانی بیشتر می‌شود که آن را در کنار روایت‌های تازه از عملیات جنگنده‌های نیروی هوایی ارتش قرار دهیم.

بر اساس اظهارات اخیر معاون هماهنگ‌کننده نیروی هوایی ارتش، چهار خلبان پایگاه شهید دوران در مأموریتی ویژه با عبور از یک رینگ پدافندی مجهز به سامانه‌های پاتریوت، مأموریت خود را انجام دادند. در این روایت تأکید شده است که خلبانان برای اجرای مأموریت باید در ارتفاع کمتر از ۳۰ متر پرواز می‌کردند. این جزئیات نشان می‌دهد که پرواز ارتفاع پست در این مأموریت، یک انتخاب نمایشی یا صرفاً تاکتیکی برای افزایش غافلگیری نبوده است؛ بلکه بخشی از الزامات عبور از یک محیط پدافندی پیچیده بوده است.

چرا ارتفاع پایین می‌تواند معادله پدافند را تغییر دهد؟

سامانه‌های پدافندی مدرن معمولاً به‌صورت یک شبکه عمل می‌کنند؛ رادار‌های جست‌و‌جو، سامانه‌های کنترل آتش، موشک‌های زمین‌به‌هوا و واحد‌های فرماندهی و کنترل در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا هواگرد مهاجم را در مراحل مختلف کشف، رهگیری و درگیری کنند. در چنین محیطی، مهاجم لزوماً به دنبال «نامرئی شدن» نیست؛ هدف اصلی می‌تواند کاهش زمان و کیفیت واکنش مدافع باشد. پرواز در ارتفاع بسیار پایین از همین منظر اهمیت پیدا می‌کند.

کاهش ارتفاع می‌تواند باعث شود رادار زمینی دیرتر با هدف درگیر شود یا فرصت کمتری برای تشکیل یک مسیر پایدار رهگیری در اختیار داشته باشد. به بیان دیگر، حتی اگر کشف در نهایت اتفاق بیفتد، مهاجم تلاش می‌کند فاصله زمانی میان کشف و امکان درگیری مؤثر را کاهش دهد. این همان نقطه‌ای است که NOE از یک مهارت خلبانی به یک مؤلفه تاکتیکی تبدیل می‌شود.

پاتریوت؛ وقتی پرواز پایین به بخشی از نبرد تبدیل می‌شود

در روایت منتشرشده از مأموریت سوخو-۲۴ها، مسئله مهم فقط پرواز در ارتفاع پایین نیست؛ بلکه عبور از یک محیط دفاعی مجهز به سامانه پاتریوت است. پاتریوت یکی از شناخته‌شده‌ترین سامانه‌های پدافند هوایی غربی است و در بسیاری از شبکه‌های دفاعی منطقه‌ای به‌عنوان یکی از لایه‌های اصلی مقابله با تهدیدات هوایی و موشکی مورد استفاده قرار گرفته است. بنابراین، قرار گرفتن یک جنگنده در چنین محیطی به معنای ورود به فضایی است که در آن کشف، رهگیری و درگیری می‌تواند توسط چندین لایه مختلف انجام شود.

در چنین شرایطی، خلبان با یک انتخاب ساده روبه‌رو نیست. پرواز در ارتفاع بالاتر، مزیت دید و آگاهی محیطی بیشتری ایجاد می‌کند، اما همزمان می‌تواند هواگرد را در معرض کشف زودتر قرار دهد. پرواز در ارتفاع بسیار پایین، از سوی دیگر، امکان استفاده از پوشش زمین را افزایش می‌دهد، اما خطرات پروازی و بار کاری خدمه را به‌شدت بالا می‌برد. این همان معادله‌ای است که اهمیت مهارت خلبان را نشان می‌دهد.

اجرای مأموریت‌های ضربتی در محیط‌های پرخطر

نکته قابل توجه دیگر، استفاده از سوخو-۲۴ در چنین مأموریتی است. سوخو-۲۴ از نظر طراحی به نسل‌های قدیمی‌تر جنگنده‌های تهاجمی تعلق دارد، اما فلسفه عملیاتی آن از ابتدا بر اجرای مأموریت‌های ضربتی در محیط‌های پرخطر و امکان پرواز در ارتفاع پایین استوار بوده است.

ایران نیز طی دهه‌های گذشته این ناوگان را حفظ، تعمیر و عملیاتی کرده و در رزمایش‌های مختلف، قابلیت پرواز ارتفاع پست و مأموریت‌های دوربرد این جنگنده را به نمایش گذاشته است. برای نمونه، در یک رزمایش نیروی هوایی ارتش، سوخو-۲۴‌ها در سناریو‌های عملیات بردبلند و حمله به اهداف حیاتی به‌کار گرفته شدند و همزمان پرواز ارتفاع پست جنگنده‌های مختلف نیز تمرین شد. بنابراین، ارزش سوخو-۲۴ در چنین مأموریتی صرفاً به قدمت یا مشخصات فنی آن محدود نمی‌شود؛ بلکه ترکیبی از قابلیت پرواز ارتفاع پایین، تجربه خدمه، آمادگی عملیاتی و شناخت محیط نبرد اهمیت پیدا می‌کند.

تکنیک NOE؛ نبرد انسان با چند ثانیه

شاید مهم‌ترین بخش ماجرا در خود هواپیما نباشد؛ بلکه در کابین خلبان باشد. پرواز در ارتفاع بسیار پایین، برخلاف پرواز معمولی، فرصت بسیار محدودی برای اصلاح خطا در اختیار خلبان قرار می‌دهد. در ارتفاع بالا، یک تغییر مسیر یا خطای محدود ممکن است با زمان بیشتری برای اصلاح همراه باشد؛ اما نزدیک سطح زمین، فاصله میان خطا و حادثه بسیار کوتاه است. به همین دلیل، اجرای چنین پروازی نیازمند ترکیبی از مهارت، تمرکز، شناخت دقیق هواگرد، تجربه و توانایی تصمیم‌گیری سریع است.

خلبان در چنین شرایطی فقط هواپیما را هدایت نمی‌کند؛ بلکه باید همزمان وضعیت پرواز، محیط اطراف، مسیر مأموریت و تهدید‌های احتمالی را مدیریت کند. این مسئله نشان می‌دهد چرا در نبرد هوایی مدرن، حتی پیشرفته‌ترین سامانه‌ها نیز بدون نیروی انسانی آموزش‌دیده نمی‌توانند به‌تنهایی نتیجه را تعیین کنند.

تاکتیک پرسابقه در نیروی هوایی ایران

پرواز ارتفاع پست موضوع تازه‌ای برای نیروی هوایی ارتش نیست. در سال‌های دفاع مقدس نیز خلبانان ایرانی بار‌ها برای کاهش احتمال کشف توسط پدافند دشمن از پرواز در ارتفاع پایین استفاده کردند.

روایت‌های تاریخی از عملیات‌های برون‌مرزی نیروی هوایی ارتش نشان می‌دهد که پرواز در ارتفاع پایین، به‌ویژه در مأموریت‌های نفوذی، بخشی از تجربه عملیاتی خلبانان ایرانی بوده است. در عملیات حمله به پایگاه‌های الولید نیز فانتوم‌های ایرانی در ارتفاع پایین حرکت کردند و حتی سوخت‌گیری هوایی در ارتفاع پایین در طرح عملیات لحاظ شده بود. این تجربه تاریخی در کنار آموزش و تمرین‌های بعدی، نشان می‌دهد که مهارت پرواز ارتفاع پست در نیروی هوایی ایران صرفاً یک تکنیک تئوریک نبوده و طی دهه‌ها در قالب مأموریت و رزمایش تمرین شده است.

از «رادارگریزی» تا «کاهش فرصت واکنش»

یک اشتباه رایج درباره NOE این است که تصور شود پرواز در ارتفاع پایین، هواپیما را به‌طور کامل از دید رادار خارج می‌کند. تکنیک NOE یک هواگرد را نامرئی نمی‌کند؛ بلکه با استفاده از محدودیت‌های خط دید و عوارض زمین، می‌تواند شرایط کشف و درگیری را برای مدافع دشوارتر کند.

در جنگ مدرن، همین چند ثانیه اهمیت حیاتی دارد. اگر سامانه پدافندی هدف را دیرتر کشف کند، زمان کمتری برای طبقه‌بندی هدف، تشکیل مسیر رهگیری، تخصیص سامانه درگیرشونده و اجرای واکنش در اختیار خواهد داشت. در نتیجه، ارزش NOE را باید در چارچوب «مدیریت زمان نبرد» دید؛ نه صرفاً مخفی شدن از رادار.

چرا فیلم منتشرشده مهم است؟

فیلم‌های مربوط به جنگنده‌ها معمولاً از زاویه نمایش قدرت، سرعت یا تسلیحات مورد توجه قرار می‌گیرند؛ اما فیلم پرواز ارتفاع بسیار پایین ارزش دیگری دارد. این تصاویر، بخشی از مهارت انسانی پشت قدرت هوایی را نشان می‌دهند. در جنگی که شبکه‌های پدافندی، رادار‌های هشدار زودهنگام، جنگنده‌های گشت هوایی و سامانه‌های موشکی در کنار یکدیگر قرار دارند، اجرای یک مأموریت موفق فقط به داشتن جنگنده یا موشک وابسته نیست.

گاهی تفاوت میان موفقیت و شکست، در توانایی خلبان برای عبور از محیط تهدید و حفظ هواگرد در شرایطی است که کوچک‌ترین خطا می‌تواند پایان مأموریت باشد. از همین رو، تصویر یک جنگنده که در ارتفاع بسیار پایین از روی زمین عبور می‌کند، در واقع تصویری از بخش پنهان‌تر قدرت هوایی است؛ بخشی که در آمار تعداد هواپیما و برد تسلیحات دیده نمی‌شود.

وقتی فناوری با مهارت خلبان به چالش کشیده می‌شود

جنگ‌های امروز بیش از گذشته به سمت نبرد شبکه‌ها حرکت کرده‌اند؛ نبردی که در آن رادارها، ماهواره‌ها، هواپیما‌های هشدار زودهنگام، جنگنده‌ها، سامانه‌های پدافندی و مراکز فرماندهی و کنترل، اجزای یک شبکه به‌هم‌پیوسته را تشکیل می‌دهند و هر کدام بخشی از تصویر میدان نبرد را در اختیار دارند. در چنین محیطی، عبور از این شبکه نیز به یک قابلیت منفرد وابسته نیست، بلکه به مجموعه‌ای از توانمندی‌های هماهنگ نیاز دارد؛ از انتخاب هواگرد و تسلیحات گرفته تا اطلاعات، برنامه‌ریزی مأموریت، آموزش خلبان و انتخاب تاکتیک متناسب با شرایط میدان نبرد.

پرواز در ارتفاع پست نیز یکی از همین قابلیت‌هاست؛ قابلیتی که به‌تنهایی راه‌حل نیست، اما در ترکیب با سایر اجزای مأموریت می‌تواند بر میزان آسیب‌پذیری هواگرد در برابر تهدیدات اثر بگذارد. در این میان، آنچه اهمیت پیدا می‌کند، ترکیب توانمندی هواگرد با مهارت و تجربه خلبان، شناخت محیط، برنامه‌ریزی مأموریت، پشتیبانی زمینی و اجرای دقیق تاکتیک است.

وقتی زمین به بخشی از پوشش حفاظتی جنگنده تبدیل می‌شود

از این منظر، فیلم منتشرشده از پرواز خلبانان ایرانی را نباید صرفاً یک نمایش مهارت دانست. این تصاویر بخشی از واقعیتی بزرگ‌تر در نبرد هوایی را به نمایش می‌گذارند؛ واقعیتی که نشان می‌دهد در کنار فناوری‌های پیشرفته شناسایی و پدافندی، مهارت انسانی و نحوه استفاده از محیط نیز همچنان یکی از عوامل تعیین‌کننده در میدان نبرد است. در پرواز ارتفاع پست، فاصله هواگرد با سطح زمین تنها یک عدد نیست. در این ارتفاع، خطای کوچک در کنترل هواگرد یا تصمیم‌گیری می‌تواند پیامد‌های سنگینی داشته باشد و به همین دلیل، تجربه، تمرکز و مهارت خلبان اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.

سوخو-۲۴ها؛ از تمرین تا مأموریت واقعی

مأموریت سوخو-۲۴‌های نیروی هوایی ارتش نیز نشان می‌دهد که در جریان جنگ ۴۰ روزه، پرواز ارتفاع پست صرفاً یک مهارت آموزشی یا نمایشی نبوده و در یک مأموریت واقعی و در محیطی همراه با تهدیدات پدافندی مورد استفاده قرار گرفته است.

آنچه در فیلم منتشرشده دیده می‌شود، تنها چند ثانیه از یک پرواز است؛ اما پشت همین چند ثانیه، سال‌ها تجربه پرواز رزمی، آموزش، تمرین و انتقال دانش خلبانی قرار دارد. به همین دلیل، اهمیت این تصاویر صرفاً در ارتفاع پایین پرواز کردن خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در نمایش بخشی از توانایی خلبان برای اجرای مأموریت در محیطی پیچیده و پرتهدید است؛ جایی که فناوری و مهارت در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و گاهی همین مهارت انسانی است که می‌تواند میان کشف شدن و عبور موفق از میدان تهدید تفاوت ایجاد کند.

منبع: فارس