چرا افغانستان و پاکستان با هم می‌جنگند؟

باشگاه خبرنگاران جوان - ساعاتی پس از آنکه رسانه‌های پاکستانی از حملات هوایی ارتش این کشور به مناطقی در خاک افغانستان خبر دادند، وزیر دفاع پاکستان در اظهاراتی بی‌سابقه اعلام کرد که صبر اسلام‌آباد به پایان رسیده و دو کشور همسایه اکنون در وضعیت «جنگ آشکار» قرار گرفته‌اند. این اظهارات که در شبکه اجتماعی ایکس منتشر شد، تنش‌های مرزی هفته‌های اخیر را به مرحله‌ای تازه و بسیار خطرناک وارد کرد. خواجه آصف با لحنی که نشان از تصمیم قطعی اسلام‌آباد داشت، خطاب به مقامات افغانستان گفت که دیگر مدارا معنایی ندارد و آنچه در جریان است، جنگی تمام‌عیار میان دو طرف است.

در مقابل ذبیح‌الله مجاهد سخنگوی دولت افغانستان نیز ساعاتی پیش از آن با انتشار بیانیه‌ای از آغاز «عملیات‌های تهاجمی گسترده» علیه نیرو‌های پاکستانی در امتداد خط فرضی دیورند خبر داده بود. این خط مرزی که قدمتی بیش از یک قرن دارد، همواره محل مناقشه میان کابل و اسلام‌آباد بوده و افغانستان هرگز آن را به رسمیت نشناخته است. اکنون این مناقشه دیرینه بهانه‌ای برای شعله‌ور شدن آتش جنگی شده است که می‌تواند کل منطقه را درگیر خود سازد.

چرا آتش جنگ شعله ور شد؛ ریشه‌های یک بحران عمیق

برای درک آنچه امروز در مرز‌های شرقی ایران رخ می‌دهد، باید به ماه‌ها و حتی سال‌های گذشته بازگشت. تنش میان پاکستان و افغانستان تحت حاکمیت طالبان هرگز فروکش نکرده بود، اما در اکتبر ۲۰۲۵ و پس از یک هفته درگیری خونین مرزی، دو طرف با میانجیگری قطر و ترکیه به آتش‌بسی شکننده تن دادند. با این حال، این آتش‌بس هرگز به معنای پایان اختلافات عمیق نبود.

هسته اصلی مناقشه، خط فرضی دیورند است. مرزی به طول ۲۶۱۱ کیلومتر که در دوران استعمار انگلیس ترسیم شد و افغانستان همچنان آن را عامل تقسیم غیرطبیعی مناطق پشتون‌نشین می‌داند. این اختلاف تاریخی، اکنون با یک بحران امنیتی عمیق گره خورده است. اسلام‌آباد از مدت‌ها پیش طالبان افغانستان را متهم می‌کرد که به گروه‌های مسلح مخالف پاکستان، به ویژه تحریک طالبان پاکستان پناه داده است. تحریک طالبان که در سال ۲۰۰۷ ظهور کرد، اگرچه از نظر ساختاری جدا از طالبان افغانستان عمل می‌کند، اما پیوند‌های عمیق ایدئولوژیک و قبیله‌ای با آن دارد.

در سال‌های اخیر، حملات مسلحانه در پاکستان به ویژه در استان‌های مرزی خیبرپختونخوا و بلوچستان رشد چشمگیری داشته است. اسلام‌آباد می‌گوید که این حملات از خاک افغانستان هدایت و تأمین می‌شود. میفتاح اسماعیل وزیر پیشین دارایی پاکستان، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که کشورش «هیچ چیزی علیه شهروندان فقیر و شریف افغانستان ندارد»، اما این طالبان هستند که پاکستان را وارد این درگیری کرده‌اند.

تحلیلگران، اما معتقدند که طالبان افغانستان نه می‌تواند و نه می‌خواهد که به طور جدی با تحریک طالبان مقابله کند. پیرل پاندیا، تحلیلگر ارشد جنوب آسیا در پروژه داده‌های موقعیت‌های درگیری مسلحانه می‌گوید که پیوند‌های پیشین میان دو گروه و نیز ترس از پیوستن نیرو‌های تحریک طالبان به داعش خراسان که رقیب اصلی طالبان است، باعث شده کابل در این زمینه اقدام قاطعی انجام ندهد. الیزابت ترلکلد، مدیر برنامه جنوب آسیا در مؤسسه استیمسون واشنگتن نیز معتقد است که تشدید تنش کنونی دور از انتظار نبوده، زیرا محصول ماه‌ها التهاب انباشته شده در روابط دو طرف است. به گفته او، حملات اخیر پاکستان نشان‌دهنده تغییر راهبرد اسلام‌آباد به سمت استفاده از گزینه‌های تهاجمی‌تر است.

واکنش‌های بین‌المللی؛ نگرانی و دعوت به خویشتن‌داری

در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی، نگرانی از گسترش دامنه درگیری مشهود است. هند که همواره روابط پرتنشی با پاکستان داشته در اظهاراتی حملات هوایی پاکستان به افغانستان را محکوم کرد. راندهیر جایسوال سخنگوی وزارت خارجه هند گفت که دهلی نو «حمله به خاک افغانستان که منجر به کشته شدن غیرنظامیان بی‌گناه در ماه مبارک رمضان شده را قویاً محکوم می‌کند» و این اقدام را تلاشی برای خارجی جلوه دادن شکست‌های داخلی پاکستان خواند.

ایران که با هر دو کشور همسایه بوده و از دیرباز بر حل اختلافات از راه مسالمت‌آمیز تأکید داشته است، موضعی میانجی‌گرانه اتخاذ کرد. عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس از دو کشور خواست تا اختلافات خود را از طریق گفت‌و‌گو و بر اساس اصول همسایگی حل و فصل کنند. او با اشاره به ماه رمضان به عنوان ماه خودداری و همبستگی در جهان اسلام، تأکید کرد که شایسته است افغانستان و پاکستان مسیر گفت‌و‌گو را برگزینند.

روسیه نیز ضمن ابراز نگرانی عمیق از دو طرف خواست تا حملات فرامرزی را فورً متوقف کرده و از راه‌های دیپلماتیک به حل اختلافات بپردازند. خبرگزاری ریانووستی گزارش داد که مسکو آمادگی خود را برای میانجی‌گری میان دو کشور اعلام کرده است. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد نیز از طریق سخنگوی خود خواستار پایبندی دو طرف به قوانین بین‌المللی و خویشتن‌داری شد.

نتیجه

تنش‌های مرزی میان پاکستان و افغانستان در تازه‌ترین تحول خود به مرحله‌ای بی‌سابقه وارد شده است. بامداد جمعه وزیر دفاع پاکستان با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که صبر اسلام‌آباد به پایان رسیده و دو کشور اکنون در وضعیت «جنگ آشکار» قرار گرفته‌اند. این اظهارات پس از آن مطرح شد که پاکستان عملیات هوایی گسترده‌ای را با نام «غضب للحق» علیه مواضعی در خاک افغانستان اجرا کرد. جنگنده‌های پاکستانی بامداد جمعه مناطقی در کابل پایتخت افغانستان و نیز استان‌های پکتیا در جنوب شرق و قندهار در جنوب این کشور را هدف قرار دادند. مقامات پاکستانی هدف از این حملات را تأسیسات دفاعی طالبان اعلام کردند. این حملات در پاسخ به اقدام مشابه طالبان در شامگاه پنجشنبه صورت گرفت که طی آن، نیرو‌های افغان مواضع پاکستان را در امتداد مرز‌های مشترک هدف قرار داده بودند. ریشه این درگیری‌ها به ماه‌ها تنش فزاینده میان دو کشور بازمی‌گردد. پاکستان از مدت‌ها پیش طالبان افغانستان را به پناه‌دادن به گروه‌های مسلح مخالف اسلام‌آباد، به ویژه تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) متهم کرده است. در سال ۲۰۲۵، بیش از ۱۲۰۰ نفر در حملات مسلحانه در پاکستان کشته شدند که دو برابر آمار سال ۲۰۲۱ است. مقامات پاکستانی می‌گویند بسیاری از این حملات با استفاده از سلاح‌های آمریکایی انجام می‌شود که پس از خروج نیرو‌های خارجی در اختیار طالبان باقی مانده است. اختلاف تاریخی بر سر خط فرضی دیورند نیز به این تنش‌ها دامن می‌زند. مرزی به طول ۲۶۱۱ کیلومتر که در دوران استعمار انگلیس ترسیم شد و افغانستان همچنان آن را به رسمیت نمی‌شناسد. افغانستان این خط را عامل تقسیم غیرطبیعی مناطق پشتون‌نشین می‌داند.

منبع: مهر