چرا بعضی انسان‌ها در اوج نعمت و بعضی در نهایت حسرت‌اند؟

باشگاه خبرنگاران جوان - وقتی سوره واقعه از قیامت سخن می‌گوید، تنها به توصیف حادثه‌ای بزرگ در پایان جهان اکتفا نمی‌کند، بلکه پرده از حقیقتی برمی‌دارد که امروز انسان را می‌سازد. آیات ۱۷ تا ۵۰ این سوره، با ترسیم دو سرنوشت کاملاً متفاوت، نشان می‌دهد تفاوت انسان‌ها در آخرت، نتیجه انتخاب‌های آنان در دنیاست.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان تأکید می‌کند که این آیات، بیش از آنکه به دنبال بیان جزئیات مادی بهشت و دوزخ باشند، درصدد آشکار کردن حقیقت نعمت، کرامت و محرومیتی هستند که انسان در اثر ایمان یا انکار به آن می‌رسد.

بهشتی که نشانه کرامت الهی است

آیات با توصیف نعمت‌های «أَصْحَابُ الْیَمِینِ» آغاز می‌شود؛ گروهی که نامه اعمالشان به دست راستشان داده می‌شود و نشانه رستگاری آنان است. قرآن می‌فرماید که «فِی سِدْرٍ مَخْضُودٍ، وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ، وَظِلٍّ مَمْدُودٍ، وَمَاءٍ مَسْکُوبٍ» باغ‌هایی سرسبز، سایه‌هایی گسترده، آب‌هایی جاری و میوه‌هایی همیشگی در انتظار آنان است.

این توصیف‌ها صرفاً بیان چند نعمت طبیعی نیست، بلکه زبانی است که قرآن برای نزدیک کردن حقیقتی فراتر از تصور انسان به ذهن مخاطب به کار گرفته است. انسان دنیا گرما، تشنگی، خستگی و کمبود را تجربه می‌کند، بنابراین قرآن با تصویر سایه دائمی، آب روان و میوه‌های پایان‌ناپذیر، جهانی را ترسیم می‌کند که در آن هیچ رنج و کمبودی وجود ندارد.

همچنین آیات «لَا مَقْطُوعَةٍ وَلَا مَمْنُوعَةٍ» نشان می‌دهد نعمت‌های الهی نه پایان می‌پذیرند و نه کسی از آنها محروم می‌شود، برخلاف نعمت‌های دنیا که هم محدودند و هم گاه دسترسی به آنها دشوار است.

نعمت‌هایی فراتر از تصور مادی

در ادامه، قرآن از «وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ» و سپس «إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً» سخن می‌گوید. در نگاه ظاهری، این آیات به همسران بهشتی اشاره دارد، اما المیزان یادآور می‌شود که حقیقت این نعمت‌ها را نباید با معیار‌های دنیوی سنجید.

عالم آخرت، عالم دیگری است و الفاظ قرآن تنها نزدیک‌ترین تصویر ممکن را برای فهم انسان ارائه می‌کنند. بنابراین، هدف اصلی آیات، بیان آرامش، پاکی، محبت و کرامتی است که در آن سرا نصیب مؤمنان می‌شود، نه صرفاً توصیف ظاهری نعمت‌ها.

آیات همچنین تأکید می‌کند که در آن محیط هیچ سخن بیهوده یا گناه‌آلودی شنیده نمی‌شود «لَا یَسْمَعُونَ فِیهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِیمًا، إِلَّا قِیلًا سَلَامًا سَلَامًا». از نگاه المیزان، این ویژگی نشان می‌دهد که آرامش حقیقی تنها در محیطی شکل می‌گیرد که از دروغ، نزاع، تهمت و گناه پاک باشد.

از نعمت تا حسرت؛ تصویر اصحاب شمال

پس از ترسیم سیمای اهل بهشت، ناگهان فضای آیات تغییر می‌کند و سخن از «أَصْحَابُ الشِّمَالِ» به میان می‌آید کسانی که سرنوشتشان درست در نقطه مقابل اهل سعادت قرار دارد.

قرآن می‌فرماید که «فِی سَمُومٍ وَحَمِیمٍ، وَظِلٍّ مِنْ یَحْمُومٍ»؛ باد‌های سوزان، آب جوشان و سایه‌ای از دود سیاه، محیط زندگی آنان را تشکیل می‌دهد.

علامه طباطبایی این تقابل را بسیار معنادار می‌داند. همان‌گونه که نعمت‌های بهشتی نماد آسایش و قرب الهی است، این عذاب‌ها نیز نشانه دوری از رحمت خداوند و نتیجه طبیعی اعمال انسان است. قرآن نمی‌خواهد تنها صحنه‌ای هولناک ترسیم کند، بلکه می‌خواهد قانون حاکم بر هستی را بیان کند؛ اینکه هر انتخاب، سرانجامی متناسب با خود خواهد داشت.

ریشه سقوط؛ رفاه‌زدگی و انکار حقیقت

آیات ۴۵ تا ۵۰ علت اصلی این سرنوشت تلخ را بیان می‌کند «إِنَّهُمْ کَانُوا قَبْلَ ذَلِکَ مُتْرَفِینَ» آنان پیش از این در ناز و نعمت غرق بودند. اما مشکل، برخورداری از نعمت نبود، بلکه دلبستگی به رفاه و غفلت از خدا بود.

قرآن ادامه می‌دهد که «وَکَانُوا یُصِرُّونَ عَلَی الْحِنْثِ الْعَظِیمِ» آنان بر گناه بزرگ پافشاری می‌کردند و سپس با تمسخر می‌گفتند که «أَإِذَا مِتْنَا... أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ» آیا پس از مرگ دوباره زنده خواهیم شد؟

اشکال اصلی منکران، ناتوانی علمی نبود، بلکه لجاجت و اصرار بر گناه بود. وقتی انسان دل‌بسته دنیا شود، طبیعی است که معاد را انکار کند، زیرا پذیرش قیامت، مسئولیت می‌آورد و مسئولیت با زندگی رها از حسابرسی سازگار نیست.

در پایان این بخش نیز خداوند با قاطعیت پاسخ می‌دهد که همه انسان‌ها، از اولین تا آخرین، در موعدی معین گرد آورده خواهند شد وعده‌ای که هیچ تردیدی در تحقق آن نیست.

این آیات در مجموع، تصویری روشن از فلسفه زندگی ارائه می‌کنند. بهشت و دوزخ، صرفاً دو مقصد دوردست نیستند، بلکه امتداد راهی هستند که انسان از همین امروز انتخاب می‌کند. تفاوت «اصحاب یمین» و «اصحاب شمال» نه در شانس و تقدیر، بلکه در نوع نگاه، ایمان، عمل و سبک زندگی آنان شکل گرفته است. سوره واقعه با کنار هم قرار دادن این دو تصویر، از انسان می‌خواهد پیش از آنکه «واقعه» فرا برسد، جایگاه خود را در آن روز بزرگ انتخاب کند.

منبع: فارس