گُلی که مدارس بر سر هویت دانش‌آموزان می‌زنند

باشگاه خبرنگاران جوان - مدرسه، فضایی مقدس برای آموزش و پرورش شخصیت کودکان است؛ جایی که دانش و مهارت‌های درسی با شکل‌گیری اخلاق و هویت اجتماعی و فرهنگی در هم تنیده می‌شود.

اما بازخورد‌های والدین نشان می‌دهد که در برخی کلاس‌ها، علاوه بر انتقال دانش، پیام‌های فرهنگی و رفتاری متناقض و گاه آسیب‌زننده هم به کودکان منتقل می‌شود؛ موضوعی که نیازمند نظارت، بررسی و اصلاح ساختاری است.

در این گزارش به بعضی از روایت‌های منتقدانهٔ والدین در این باره می‌پردازیم.

وقتی معلم برای کودک تصویر غیرواقعی می‌سازد

بخشی از نگرانی‌های والدین در خصوص مدرسه و معلم، به محتوای فرهنگی و ارزشی مطرح‌شده در کلاس‌ها بازمی‌گردد؛ از سکوت کامل نسبت به مناسبت‌های ملی و مذهبی تا برجسته‌سازی یک‌سویهٔ سبک زندگی غربی.

یکی از والدین می‌گوید «معلم بچه‌م همش از اخلاقیات می‌گه، ولی این مدت حتی یه کلمه از اعیاد شعبانیه و دههٔ فجر نگفت.»

والد دیگری می‌گوید «شناخت دنیا لازمه و به رشد بچه‌ها کمک می‌کنه. ولی وقتی از آسمون‌خراش‌های فیفت اونیو نیویورک می‌گیم و کنارش از متروی کثیفش نمی‌گیم، بچه‌ها تصویر غیرواقعی تو ذهن‌شون می‌سازن. فکر می‌کنن اونجا بهشته و بی‌عیب و نقص.»

تحلیل این مسئله نشان می‌دهد که مشکل، «شناساندن جهان» نیست، بلکه عدم توازن در روایت است. کودک، به دلیل نداشتن قدرت تحلیل جامع، روایت ناقص را به‌عنوان حقیقت کامل می‌پذیرد.

نتیجه، شکل‌گیری تصویری ایده‌آل‌سازی‌شده از «بیرون» و تضعیف تعلق به «اینجا» ست؛ مسئله‌ای که مستقیماً با امنیت فرهنگی و هویتی جامعه مرتبط است.

سبک زندگی معلم و دانش‌آموزان وارد کلاس می‌شود

روایت‌های والدین گاهی به انتقال سبک زندگی هم می‌رسد. مثلاً مادری می‌گوید «دخترم می‌گه معلم‌مون تعریف کرده که یه گربهٔ سفید خوشگل تو خونه دارم. تأکید هم کرده که داخل خونه ازش نگهداری می‌کنه.»

این نمونه، از نگاه برخی خانواده‌ها، نشان می‌دهد که مرز میان تجربهٔ شخصی معلم و محتوای آموزشی گاهی کم‌رنگ می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند برای بخشی از والدین حساسیت‌برانگیز باشد، حتی اگر از نظر برخی دیگر عادی تلقی شود.

در روایت دیگری، مادری که خود معلم است می‌گوید «به بچه‌ها تکلیف دادم سال تولد اعضای خانواده‌شون رو جمع کنند. حیوون خونگی‌هاشون رو هم حساب کرده بودن!»

این اتفاق نشان می‌دهد کودکان مفاهیم را بر اساس تجربهٔ روزمره‌شان تعریف می‌کنند و اگر حیوان خانگی در زندگی‌شان پررنگ باشد، آن را هم در فهرست «اعضای خانواده» می‌آورند. در چنین موقعیتی، نقش معلم مهم می‌شود؛ او می‌تواند با توضیحی روشن و محترمانه، مرز مفهومی «خانواده» را برای همهٔ دانش‌آموزان تبیین کند تا ضمن احترام به تجربهٔ شخصی هر کودک، تعریف درست و دقیق موضوع هم برای دیگران جا بیفتد.

هم‌زمان، مادری تذکر می‌دهد «تبلیغ حیوان‌داری و تمجید افراطی از زندگی در غرب نسبت به ایران، از رسالت معلم به دوره و با ارزش‌های خیلی از خانواده‌ها در تعارضه.» این نگرانی، بیش از آنکه دربارهٔ یک موضوع خاص باشد، به دغدغه‌ای کلان‌تر برمی‌گردد. اینکه کلاس درس تا چه اندازه باید بازتاب‌دهندهٔ سبک زندگی شخصی معلم باشد و تا کجا باید بر چارچوب‌های مشترک و مورد توافق خانواده‌ها تکیه کند.

وقتی ارزش‌ها در کلاس بی‌حرمت می‌شوند

در میان بازخورد‌های والدین، مواردی فراتر از پوشش و سبک زندگی هم دیده می‌شود؛ از «تحقیر دانش‌آموز» تا «اظهارات ضد دینی و ضد ملی».

مدیر یک مدرسه از اصرار پدربزرگ و مادربزرگی برای ثبت‌نام نوه‌شان در مدرسهٔ او در میانهٔ سال تحصیلی تعریف می‌کند. وقتی علت را جویا می‌شود می‌گویند «این دختر، فرزند شهید مدافع حرم است. در مدرسهٔ قبلی، یکی از دانش‌آموزان به او گفته “پدرت کتلت شده”.»

این فقط یک بی‌اخلاقی فردی و کودکانه نیست؛ نشانهٔ فقدان پالایش فکری و نظارت محتوایی در مدرسه است. یعنی با هر پس‌زمینهٔ خانوادگی و تربیتی، مسئولان مدرسه نتوانسته‌اند جایگاه شهید و خانوادهٔ او را در ذهن دانش‌آموزان جا بیندازند.

یکی از والدین می‌گوید متوجه شده یکی از معلمان دینی مدرسه، در جمع اولیا اظهاراتی داشته که با جایگاه معلم، آن هم معلم دینی، همخوانی ندارد. این معلم دربارهٔ برنامه‌ای مرتبط با کشف حجاب در مدرسه‌ای دیگر گفته «دمشون گرم»، در اشاره به شهید «برونسی»، نام او را به تمسخر گرفته، و رفتار‌های ضداخلاقی دیگر...

چنین روایت‌هایی حساسیت خانواده‌ها را نسبت به هماهنگی میان حرمت فضای آموزشی و موضع‌گیری‌های شخصی معلم نشان می‌دهد. به ویژه در دروس اعتقادی، انتظار می‌رود چارچوب حرفه‌ای و هویتی کلاس با اظهارنظر‌های فردی در تعارض قرار نگیرد؛ موضوعی که ضرورت نظارت دقیق‌تر را یادآور می‌کند.

وقتی کلاس درس به فضایی برای تمسخر باور‌ها و ارزش‌های ملی تبدیل شود، مدرسه از نهاد تربیتی به بستر آسیب اجتماعی تغییر نقش می‌دهد.

اصلاح مدارس، مسیر تأثیر مثبت بر نسل آینده

بازخورد والدین نشان می‌دهد که آنها از مدارس، فارغ از تدریس محتوای علمی، توقع دارند در شکل‌دهی به باورها، ارزش‌ها و هویت کودکان نقش‌آفرینی درستی داشته باشند. پس هماهنگی رفتاری، الگوسازی معلم و نظارت دقیق بر محتوای آموزشی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

هم‌زمان، تجربه‌های موفق والدین و گزارش‌هایی که تأثیر مثبت اخلاقی و اعتقادی معلمان را نشان می‌دهد، نویدبخش است؛ بنابراین با تقویت نظارت، بازتعریف چارچوب‌های حرفه‌ای و هویتی معلمان، و تعامل مستمر با خانواده‌ها، می‌توان هم شکاف‌های رفتاری و فرهنگی را کاهش داد و هم اثر مثبت مدرسه بر تربیت و رشد کودکان را تقویت کرد.

منبع: فارس