آشنایی با سیستم پیشرفته تصفیه آب در زمان پهلوی

باشگاه خبرنگاران جوان - در ادامه گزارش‌های دوران پهلوی، این‌بار به روستا‌ها می‌رویم و وضعیت آب آشامیدنی آنها را بررسی می‌کنیم.

آن روز‌ها بیشتر جمعیت کشور روستانشین بودند و کمتر از یک درصد از آنها آب آشامیدنی سالم داشتند.

عمق دردِ آن روز‌ها را می‌توان در جمله‌ای از شهروند کرمانی پیدا کرد، وقتی از دوران کودکی‌اش می‌گفت، صورتم جمع شده بود و چشم‌هایم گرد! می‌گفت: آن روز‌ها در جنوب کرمان بودیم و از آب جوی استفاده می‌کردیم، با همان ظرف و لباس می‌شستیم، در همان آب تنی می‌کردیم و از همان آب‌ها هم می‌خوردیم.

بیشتر وقت‌ها لجن‌ها و کرم‌ها و خار و خاشاک‌ها توی دهان‌مان می‌رفت و همیشه مریض می‌شدیم.

این راهکار، سیستم تصفیه آب در زمان ما بود!

روزی مادرم کنار جوی آب گفت، گوشه لباست را روی آب بگذار و از درون آن آب بخور تا چیزی توی دهانت نرود. این سیستم تصفیه آب در زمان ما بود.‌

می‌گفت، بروید خدا را شکر کنید که امروز در دورافتاده‌ترین روستا‌ها و کم‌جمعیت‌ترین جا‌ها هم آب آشامیدنی هست.

همین امر بهانه‌ای شد که به وضعیت بهداشت و رفاه عمومی در دوره پهلوی، بپردازیم، اسناد تاریخی و آمار‌های به‌جای مانده از آن دوران، تصویری تکان‌دهنده از محرومیت شدید روستا‌های ایران از ابتدایی‌ترین نیاز‌های بشری یعنی «آب آشامیدنی سالم» را نمایان می‌سازد.

در حالی که رژیم پهلوی با اتکا به درآمد‌های سرشار نفتی و با شعار‌های مدرنیزاسیون، شهر‌های بزرگ را تا حدودی از امکاناتی، چون آب لوله‌کشی بهره‌مند ساخته بود، این توسعه هرگز به شهر‌های کوچک و روستا‌ها که اکثریت جمعیت کشور را تشکیل می‌دادند، راه نیافت.

فاجعه آمار در واپسین سال‌های حکومت پهلوی، فقط یک درصد! 

بررسی اسناد تاریخی و اعترافات نزدیک‌ترین افراد به خاندان پهلوی، حاکی از وضعیت اسفبار تأمین آب در روستاهاست: اسدالله علم، وزیر دربار و از نزدیکان محمدرضا پهلوی، در خاطرات خود به تاریخ ۲۹ فروردین ۱۳۵۳ به صراحت می‌نویسد: «ظهر برای نیم‌ساعتی جلسه هیأت امنای خانه‌های فرهنگ روستایی را داشتم و جای بسی تأسف من شد که وقتی جویا شدم در دهات، چه‌قدر برق و آب آشامیدنی داریم؛ معلوم شد یک درصد دهات ایران، آب آشامیدنی تمیز دارند».

این اعتراف از زبان فردی که خود در رأس حکومت پهلوی دوم قرار داشت، عمق محرومیت و بی‌توجهی به روستاییان را آشکار می‌سازد.

این رقم با آمار رسمی منتشر شده نیز همخوانی کامل دارد. بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران در سال ۱۳۵۵، از حدود ۲.۹ میلیون واحد مسکونی روستایی، حدود ۲.۳ میلیون واحد (معادل ۷۹ درصد) فاقد هرگونه تأسیسات لوله‌کشی آب بودند.

این بدان معناست که اکثریت قریب به اتفاق روستاییان برای تأمین آب مورد نیاز خود به منابع سنتی و آلوده وابسته بودند.

مینو صمیمی، منشی فرح پهلوی، در خاطرات خود از بازدید از روستا‌ها در اواسط دهه ۵۰ می‌گوید: «در اواسط دهه ۵۰ شمسی، طی بازدیدی از یک روستا، متوجه شدم مردم فلک‌زده آن روستا در کلبه‌های بسیار محقر ساخته شده از گل و پوشال به سر می‌بردند و نه تنها از آب آشامیدنی سالم، که حتی از امکانات اولیه بهداشتی نیز محروم بودند».

منابع سنتی و ناسالم آب؛ تنها راه باقی‌مانده برای روستاییان

در چنین شرایطی، روستاییان برای تأمین آب شرب و کشاورزی خود ناچار بودند به همان روش‌های سنتی و ابتدایی هزاران سال پیش متوسل شوند:

خشک و متروک شدن قنات‌ها 

قنات (کاریز): این سیستم هوشمندانه و کهن آبرسانی که زمانی شریان حیاتی فلات ایران بود، همچنان یکی از اصلی‌ترین منابع تأمین آب در روستا‌ها به شمار می‌رفت. اما در دوره پهلوی، با اجرای اصلاحات ارضی و خرد شدن زمین‌ها، کشاورزان توانایی نگهداری و لایروبی این قنات‌ها را از دست دادند و بسیاری از آنها به تدریج خشک و متروک شدند.

آب‌های آلوده چشمه‌ها

چشمه‌ها: در مناطق کوهستانی، چشمه‌های طبیعی منبع مهمی بودند، اما آب آنها نیز اغلب به دلیل عبور از مسیر‌های روباز، آلوده و غیربهداشتی بود.

عامل اصلی شیوع بیماری‌های واگیردار در میان روستاییان

آبانبارها: در مناطقی با دسترسی محدود به آب جاری، آبانبار‌ها که آب باران یا سیلاب را ذخیره می‌کردند، نقش حیاتی داشتند. هرچند آب ذخیره شده در این آبانبار‌ها به دلیل عدم تصفیه و مجاورت با آلودگی‌های محیطی، به‌ندرت سالم بود و عامل اصلی شیوع بیماری‌های واگیردار در میان روستاییان به شمار می‌رفت.

پیامد‌های تلخ مصرف آب ناسالم

آب استخراج شده از این منابع سنتی معمولاً تصفیه نمی‌شد و در معرض انواع آلودگی‌ها از جمله فضولات حیوانی و انسانی قرار داشت. راه‌یابی این آلودگی‌ها به چرخه آب شرب روستاییان، مهم‌ترین عامل بروز بیماری‌های سخت و واگیرداری مانند وبا، حصبه و اسهال خونی در میان آنها بود که تلفات جانی سنگینی نیز بر جای می‌گذاشت.

وقتی پول نفت کشور ما خرج بازسازی فاضلاب لندن می‌شد 

بررسی اسناد و آمار دوره پهلوی به روشنی نشان می‌دهد که درآمد‌های سرشار نفتی آن دوره نه صرف رفاه عمومی و رفع محرومیت از چهره روستاها، که صرف هزینه‌های هنگفت نظامی، تجملات دربار و حتی پروژه‌هایی مانند بازسازی فاضلاب لندن می‌شد.

دسترسی به آب سالم آرزویی دست‌نیافتنی

اکثریت روستاییان در حالی که کشور خود را یکی از صادرکنندگان اصلی نفت می‌دیدند، در محرومیتی به سر می‌بردند که حتی دسترسی به آب سالم برایشان آرزویی دست‌نیافتنی بود. 

این بی‌عدالتی و شکاف عمیق میان مردم و حکومت، یکی از عوامل اصلی فروپاشی رژیم پهلوی در جریان انقلاب اسلامی ایران بود.

منبع: فارس