چرا بعضی از خشک‌ترین بیابان‌های جهان در کنار اقیانوس شکل گرفته‌اند؟

باشگاه خبرنگاران جوان - وقتی به بیابان فکر می‌کنیم، معمولاً تصویری از سرزمینی خشک و دور از هر منبع آب در ذهن‌مان شکل می‌گیرد، اما واقعیت شگفت‌انگیز این است که بعضی از خشک‌ترین نقاط زمین درست در کنار اقیانوس‌ها قرار دارند. 

برای نمونه، بیابان آتاکاما در شیلی و بیابان نامیب در جنوب آفریقا، هر دو در امتداد خط ساحلی کشیده شده‌اند. اما چگونه چنین بیابان‌های خشکی در کنار این همه آب به وجود آمده‌اند؟ دانشمندان می‌گویند شکل‌گیری بیابان‌های ساحلی به سه عامل اصلی بستگی دارد: حرکت عمودی هوا، حرکت افقی هوا و نقش رشته‌کوه‌ها در گرفتن رطوبت هوا.

اگر به نقشه جهان نگاه کنید، می‌بینید که بیشتر بیابان‌ها کمی بالاتر یا پایین‌تر از خط استوا قرار دارند. دلیلش این است که استوا بیشترین تابش مستقیم خورشید را دریافت می‌کند. این گرما باعث می‌شود هوا گرم شود و به سمت بالا برود. با بالا رفتن هوا، فشار کاهش می‌یابد و رطوبت موجود در هوا سرد شده و به صورت ابر و باران فرو می‌ریزد. به همین دلیل است که نواحی استوا، مانند جنگل‌های انبوه آمازون، بسیار پرباران و سرسبز هستند. اما این هوای صعودکرده، پس از مدتی در عرض‌های جغرافیایی حدود ۲۰ تا ۴۰ درجه شمالی و جنوبی دوباره پایین می‌آید. هنگام فرود، تشکیل ابر را سرکوب می‌کند و همین باعث می‌شود کمربند بزرگی از بیابان‌ها در این مناطق شکل بگیرد؛ بیابان‌هایی مانند صحرای بزرگ آفریقا و کالاهاری.

عامل دوم، حرکت افقی هواست. در نزدیکی استوا، بادها معمولاً از شرق به غرب می‌وزند. این بادها رطوبت خود را بیشتر در سواحل شرقی قاره‌ها تخلیه می‌کنند و در نتیجه، سواحل غربی خشک‌تر باقی می‌مانند. برای مثال در نامیب، باران‌هایی که گاهی می‌بارد، اغلب در کوه‌های شرقی می‌ریزد، نه در خود بیابان.

وقتی هوا از روی آب‌های سرد عبور می‌کند، خنک و پایدار می‌شود. این هوا نمی‌تواند به‌راحتی بالا برود و ابر بسازد، اما مقدار کمی رطوبت را در لایه‌های پایین نگه می‌دارد. نتیجه این فرآیند، مه‌های ساحلی است که در بسیاری از بیابان‌های کنار اقیانوس دیده می‌شود؛ مه‌هایی که بدون باران، تنها اندکی رطوبت به خشکی می‌رسانند.

رشته‌کوه‌ها نیز در این میان نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. وقتی هوای مرطوب به کوه می‌رسد، مجبور می‌شود بالا برود، سرد شود و بارانش را در دامنه رو به باد فرو بریزد. اما وقتی هوا از سوی دیگر کوه پایین می‌آید، تقریباً رطوبتی برایش نمانده است. این پدیده که «سایه باران» نام دارد، عامل خشکی شدید بسیاری از مناطق است. در مورد آتاکاما، بادها ابتدا رطوبت خود را در شرق آمریکای جنوبی و جنگل‌های آمازون از دست می‌دهند، سپس با عبور از کوه‌های آند باز هم خشک‌تر می‌شوند و در نهایت، به سواحل غربی شیلی می‌رسند؛ جایی که یکی از خشک‌ترین بیابان‌های جهان شکل گرفته است.

این شرایط خاص باعث می‌شود بیابان‌های ساحلی ویژگی‌هایی متفاوت از بیابان‌های داخلی داشته باشند. آب‌وهوای آن‌ها معمولاً خنک‌تر و پایدارتر است و گیاهان و جانورانشان راه‌های شگفت‌انگیزی برای جذب رطوبت پیدا کرده‌اند. در نامیب، حتی سوسک‌هایی وجود دارند که با قرار دادن بدن خود در برابر مه، آب مورد نیازشان را جمع‌آوری می‌کنند.

در نتیجه، بیابان‌بودن فقط به «دور بودن از آب» ربط ندارد؛ گاهی مجموعه‌ای از بادها، کوه‌ها و جریان‌های اقیانوسی، حتی در کنار اقیانوس‌ها هم خشکی مطلق می‌آفرینند.

منبع: فرادید