مردی که در ۳۰ تیر معادلات سیاست ایران را تغییر داد

باشگاه خبرنگاران جوان - ۳۰ تیرماه ۱۳۳۱ در حافظه تاریخی ملت ایران، یادآور یکی از سرنوشت‌سازترین مقاطع نهضت ملی‌شدن صنعت نفت است؛ روزی که اعتراض‌های گسترده مردمی به برکناری دولت دکتر محمد مصدق، معادلات سیاسی کشور را تغییر داد و آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی با صدور بیانیه‌ها و دعوت مردم به حضور در صحنه، نقشی اثرگذار در تحولات آن روز ایفا کرد. به همین مناسبت، ۳۰ تیرماه در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان روز بزرگداشت آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی نام‌گذاری شده است.

آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی از برجسته‌ترین روحانیون و فعالان سیاسی ایران در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ خورشیدی بود که نام او با مبارزه علیه استعمار، حمایت از نهضت ملی‌شدن صنعت نفت و رخداد تاریخی ۳۰ تیر ۱۳۳۱ پیوند خورده است. کاشانی سال ۱۲۶۴ خورشیدی در تهران و در خانواده‌ای روحانی متولد شد. او در نوجوانی همراه پدرش راهی عراق شد و پس از انجام مناسک حج، در نجف اشرف اقامت گزید. وی سال‌ها نزد استادانی همچون آخوند ملا کاظم خراسانی، میرزا خلیل تهرانی و پدرش به تحصیل علوم دینی پرداخت و بنا بر نقل منابع تاریخی، در حدود ۲۵ سالگی به درجه اجتهاد رسید.

آغاز مبارزه با استعمار انگلیس

فعالیت سیاسی آیت‌الله کاشانی از عراق آغاز شد. با اشغال بصره، نجف و کربلا توسط نیرو‌های انگلیسی در جریان جنگ جهانی اول، او در کنار دیگر علمای شیعه با صدور فتوای جهاد و حضور در میدان نبرد، در صف نخست مبارزه با نیرو‌های اشغالگر قرار گرفت.

پس از انعقاد قرارداد ۱۹۱۹ نیز کاشانی با همراهی علما و عشایر عرب علیه نفوذ انگلیس قیام کرد. حضور در «هیئت عالی انقلابیون» و «کمیته عالی جنگ حکومت انقلاب» از مهم‌ترین مسئولیت‌های او در این دوره بود. مبارزات ضد استعماری کاشانی سبب شد فرماندهی نیرو‌های انگلیسی حکم اعدام غیابی او را صادر کند. وی ناچار به‌صورت مخفیانه عراق را ترک کرد و دوم دی‌ماه ۱۲۹۹ وارد ایران شد.

نقش‌آفرینی آیت‌الله کاشانی در نهضت ملی نفت

با اوج‌گرفتن نهضت ملی‌شدن صنعت نفت، آیت‌الله کاشانی یکی از چهره‌های تأثیرگذار این جریان بود. او با صدور بیانیه‌ها و دعوت‌های عمومی، مردم را به حضور در اجتماعات حمایت از ملی‌شدن نفت فراخواند و تلاش کرد این مطالبه را به یک خواست عمومی تبدیل کند. در روز‌هایی که دولت دکتر محمد مصدق با مشکلات اقتصادی روبه‌رو بود، کاشانی نیز با دعوت مردم به خرید اوراق‌قرضه ملی، از دولت حمایت کرد و در پیامی نوشت: امروز است آن روزی که جهاد شما باید با بذل مال به عمل آید. خریداری اوراق‌قرضه بر ذمه آحاد ملت مسلمان است.

۳۰ تیر؛ نقطه عطف زندگی سیاسی آیت‌الله کاشانی

اما مهم‌ترین برگ کارنامه سیاسی آیت‌الله کاشانی به حوادث ۳۰ تیر ۱۳۳۱ بازمی‌گردد.

پس از استعفای دکتر مصدق و انتصاب احمد قوام از سوی شاه، کاشانی با انتشار بیانیه‌ای مردم را به اعتراض فراخواند و اعلام کرد در صورت لزوم خود نیز کفن‌پوش به خیابان خواهد آمد. او در پیامی خطاب به شاه هشدار داد: به اعلیحضرت بگویید اگر بی‌درنگ دکتر مصدق بر سر کار برنگردد، شخصاً به خیابان خواهم رفت و دهانه تیز انقلاب را با جلوداری خود مستقیماً متوجه دربار خواهم کرد. به دنبال این بیانیه، بازار تهران تعطیل شد و اعتراضات مردمی در تهران و شهر‌های دیگر گسترش یافت. در نهایت با برکناری احمد قوام، دکتر محمد مصدق بار دیگر به نخست‌وزیری بازگشت؛ رخدادی که از آن به‌عنوان قیام تاریخی ۳۰ تیر یاد می‌شود و نقطه اوج نقش‌آفرینی سیاسی آیت‌الله کاشانی به شمار می‌رود.

نقش روحانیون اصفهان در قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱

محمود فروزبخش، کارشناس مسائل تاریخی معاصر و اصفهان پژوه درباره نقش روحانیون اصفهان در قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ اظهار داشت: هیئت علمیه اصفهان با مسئولیت و محوریت آیت‌الله چهارسوقی، یکی از مهم‌ترین مراکز هدایت جریان‌های مذهبی و سیاسی اصفهان در دوران نهضت ملی‌شدن صنعت نفت بود. این هیئت در ابتدا با محوریت و حمایت از آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی وارد عرصه سیاسی شد و در ادامه نیز ارتباط نزدیکی با دکتر محمد مصدق برقرار کرد. در تمام مقاطع حساس نهضت، هیئت علمیه اصفهان با صدور اطلاعیه‌ها و بیانیه‌های مختلف، از دولت مصدق و آیت‌الله کاشانی حمایت می‌کرد و نقش مؤثری در هدایت افکار عمومی و بسیج نیرو‌های مذهبی داشت.

فروزبخش بیان کرد: یکی از بارزترین جلوه‌های این حمایت، ماجرای تیرماه ۱۳۳۱ و انتخاب احمد قوام به نخست‌وزیری بود. پس از آنکه آیت‌الله کاشانی در تهران اعلام کرد اگر مصدق به نخست‌وزیری بازنگردد، کفن‌پوشان به خیابان‌ها خواهند آمد، روحانیون اصفهان نیز همگام با این حرکت، مردم را به اعتراض و حمایت از دولت ملی فراخواندند. در روز ۲۸ تیر ۱۳۳۱، بسیاری از مردم متدین اصفهان در حمایت از دکتر مصدق به خیابان‌ها آمدند. این تجمع‌ها با برخورد شدید نیرو‌های حکومتی مواجه شد و تعدادی از مردم بر اثر تیراندازی مستقیم و خشونت مأموران به شهادت رسیدند.

فروزبخش با اشاره به شهدای این قیام گفت: آیت‌الله سید محمدرضا جرقویه‌ای از نخستین شهدای این نهضت به شمار می‌آید. ایشان در ورودی تلگراف‌خانه بر اثر ضربه قنداق تفنگ رئیس شهربانی از پله‌ها به پایین سقوط کرد و در ازدحام جمعیت به‌شدت آسیب دید. وی پس از حدود یک ماه، بر اثر همان جراحات به شهادت رسید و نامش در شمار نخستین شهدای قیام ۳۰ تیر ثبت شد.

وی همچنین با اشاره به فعالیت‌های فرهنگی روحانیون اصفهان تصریح کرد: حمایت از نهضت ملی تنها به حضور در صحنه اعتراضات محدود نبود. برخی از علما و اهل‌قلم نیز تلاش کردند ابعاد نهضت را برای مردم تبیین کنند. از جمله آیت‌الله محمد زند کرمانی کتابی در پنج فصل درباره نهضت ملی‌شدن صنعت نفت نگاشت تا افکار عمومی را نسبت به اهمیت این حرکت ملی آگاه سازد.

روحانی مبارز قیام ۳۰ تیرماه ۱۳۳۱، آیت‌الله کاشانی سرانجام پس از یک دوره بیماری، ۲۳ اسفند ۱۳۴۰ بر اثر برونشیت حاد در تهران درگذشت و پیکرش پس از تشییع، در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) به خاک سپرده شد و شخصیت‌های برجسته حوزه‌های علمیه، از جمله آیات عظام گلپایگانی، مرعشی نجفی و امام خمینی (ره)، با برگزاری مراسم ترحیم یاد او را گرامی داشتند.

امروز، با گذشت دهه‌ها از آن رویدادها، ۳۰ تیر در تقویم رسمی کشور به نام آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی ثبت شده است؛ شخصیتی که نقش او در مبارزات ضد استعماری، نهضت ملی‌شدن صنعت نفت و تحولات سیاسی دهه ۳۰ خورشیدی همچنان از مهم‌ترین موضوعات تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود.

قیام تاریخی ۳۰ تیر ۱۳۳۱ آیینه عبرت و چراغ راه آینده ماست. اگر در اطراف رهبران نهضت، یعنی آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق، برخی افراد با دامن‌زدن به اختلاف، تفرقه و خطا‌های محاسباتی زمینه دورشدن این دو رهبر را فراهم نمی‌کردند، شاید سرنوشت نهضت ملی و حتی تاریخ سیاسی ایران پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به شکل دیگری رقم می‌خورد. این قیام نشان داد که رمز موفقیت نهضت‌های مردمی، وحدت، همدلی و پرهیز از اختلاف در میان رهبران و جریان‌های تأثیرگذار است.

منبع: فارس